In de media van 2005.

Hieronder vindt u een overzicht van artikelen zoals die in diverse kranten zijn gepubliceerd in 2005.

Kerkleiders herdenken slavernij
PZC, 25.7.2005 [door Miriam van den Broek]

MIDDELBURG - Honderdveertig kerkleiders uit 29 verschillende landen hebben zaterdagavond bij het slavernij-monument aan de Balans in Middelburg een krans gelegd.

De kerkleiders zijn twee weken in Utrecht waar ze een congres bijwonen van de Reformed Ecumenical Council (REC). Ze praten over thema’s zoals ’de verhouding tussen kerk en staat’ en ’religieus pluralisme’. Douwe Visser van de Protestantse Kerk Nederland is de nieuwe voorzitter van de REC.

De kerkleiders komen uit Afrika, Azië, Noord-Amerika en uit landen als Canada, Japan en Frankrijk. Om ze iets van het land te laten zien, werden er twee excursies georganiseerd. Naar Marken en naar Zeeland.

Het gezelschap bezocht zaterdagmiddag de Deltawerken en was daarna te gast in de Nieuwe Kerk in Middelburg bij de Protestantse Gemeente. Daar woonden de kerkleiders een korte dienst bij en kregen van de Projectgroep Zeeuws Slavernijverleden uitleg over het recent onthulde monument op de Balans.

„Veel deelnemers aan het congres komen uit Afrikaanse landen. In de meeste daarvan speelt de slavernij een rol in de geschiedenis, maar ook nog in het heden“, zegt Simon Drost van het Protestants Dienstencentrum Zeeland die het bezoek aan Zeeland heeft voorbereid. „Daarom mocht een bezoek aan het monument niet ontbreken.“

Bij het monument sprak Douwe Visser een korte overdenking uit. „We kunnen ons niet voorstellen hoe het is om als Afrikaanse koning je inwoners te verkopen. We kunnen ons niet voorstellen hoe het is om een eigenaar te zijn van een plantage. Daarom vragen we vergiffenis voor onze voorouders. Velen hebben de tunnel des doods gezien. Maar dit monument herinnert ons eraan dat leven, geloof en liefde niet kan worden vernietigd.“ Na afloop van de herdenking haastte het gezelschap naar de bussen om naar Utrecht te rijden. Dinsdag wordt het congres afgesloten.
Copyright Provinciale Zeeuwse Courant

Slavernijmonument in Middelburg onthuld
PZC, 4.7.2005 [door Nadia Berkelder]

MIDDELBURG - Zeeland heeft een monument ter herinnering aan de slavernij. Het beeld, een ontwerp van kunstenares H. Bogaers, staat op de Balans. Zaterdag werd het onthuld.

Bezoekers laten zich na de onthulling vereeuwigen bij het monument in Middelburg ter herinnering aan de slavernij. (foto Lex de Meester ©)

Wow, heel mooi“, mompelde een groepje vrouwen in traditionele Surinaamse kleding na de onthulling. „Grantangi“ (Dankjewel). Vooral de tekst aan de voet van het beeld („Aan de kinderen, de gemeenschap, de toekomst, van de voorouders“) viel in goede aarde. Na de onthulling liepen de vrouwen rondjes om het monument. Ze sprenkelden water tegen het beeld. „Als dank aan mijn voorouders“, zei een vrouw. „Ze hebben zoveel voor ons gedaan.“

Water is genezend, legde een ander uit. Het sprenkelen is bedoeld voor de voorouders en om de plek te zegenen. „Water is het mooiste dat we kunnen geven.“

Het beeld, samengesteld uit donkere en lichte zuilen, gescheiden door een rode streep, werd onthuld door zangeres Denise Jannah. „Met liefde en respect voor onze voorouders. Dat die liefde doorwerkt voor eeuwig en altijd en dat die ons bindt.“

Slavernij is een vergeten onderdeel uit onze geschiedenis, zei initiatiefnemer F. Ralf. Er is veel aandacht voor de Tweede Wereldoorlog. „Maar over de slavernij, die tweehonderd jaar duurde, hoor en lees je bitter weinig.“

Volgens E. Campbell, voorzitter van het Nationaal Instituut Nederlands slavernijverleden is het monument in Middelburg een teken van erkenning van het Zeeuws slavernijverleden. Zeeland speelde een belangrijke rol in de slavenhandel en het centrum van die handel lag op de Balans.

Daar stond het pakhuis van de Middelburgsche Commercie Compagnie (MCC), de grootste Zeeuwse slavenhandelaar en in de Sint Jorisdoelen kwam het bestuur van de MCC bij elkaar. Bij het monument wordt voortaan jaarlijks de afschaffing van de slavernij, op 1 juli 1863, herdacht, tegelijkertijd met de nationale herdenking in Amsterdam.
Copyright Provinciale Zeeuwse Courant

Bezinningsdienst over slavernij
PZC, 27.6.2005

MIDDELBURG - Ter afsluiting van het jaar van het Zeeuws Slavernijverleden wordt zondag 3 juli een oecumenische bezinningsdienst gehouden in de Nieuwe Kerk in Middelburg.

De dienst heeft het thema ’Slavernij en Bevrijding’. Aansluitend wordt een stille tocht gehouden langs het slavernijmonument dat een dag eerder aan de Balans onthuld zal worden.

De bezinningsdienst wordt geleid door dominee R. Polanen van de Evangelische Broedergemeente in Amsterdam en P. van Hecke, deken van Zeeland. De dienst begint om 14.00 uur.
Copyright Provinciale Zeeuwse Courant

Zeeland koploper slavenhandel
PZC, 23.6.2005 [door Harmen van der Werf]

MIDDELBURG - Het Zeeuwse slavernijmonument op de Balans in Middelburg komt er niet voor niets. Zeeuwse kooplieden waren in de achttiende eeuw koplopers in de slavenhandel, maakte de Leidse docent zeegeschiedenis Henk den Heijer gisteren zonneklaar op de eerste studiedag over slavernij in Middelburg.

De West-Indische Compagnie (WIC) stopte in 1738 met de slavenhandel. De handelsonderneming waarin Zeeland een beperkt aandeel had, ging er bijna aan failliet. Het WIC-monopolie op slavenhandel verdween. Zeeuwen die al hadden geprobeerd illegaal in slaven te handelen, zagen hun kans schoon. Volgens Den Heijer vervoerden zij van 1738 tot ongeveer 1800 maar liefst 85 procent van alle slaven die op Nederlandse schepen van West-Afrika naar Amerika zijn gebracht.
Een toevallige keuze was dat niet, hielp Den Heijer wellicht enkele toehoorders in de volgepakte aula van de Zeeuwse Bibliotheek uit de droom.

Doelbewust
Zeeuwen gingen doelbewust massaal in de slavenhandel én min of meer door de nood gedwongen. Amsterdammers hadden hen al in de zeventiende eeuw grotendeels uit de gewone handel verdrongen. De handel in Franse wijnen, waarin Zeeland sterk was, ging ook nog verloren. En in de achttiende eeuw viel een andere winstgevende business weg, de kaapvaart, het kapen van vijandelijke schepen in oorlogstijd. Bij gebrek aan oorlogen.
Slavenhandel was nodig om de schoorstenen in steden als Vlissingen en Middelburg te laten roken. Niet dat slavenhandel zo winstgevend was, aldus Den Heijer. Gemiddeld twee procent winst werd ermee gemaakt. Wie zijn geld op een bank zette, kon evenveel verdienen. ,,Een slavenhandelaar moest dus wel een domme ondernemer zijn’’, stelde Den Heijer.
Hij trok die conclusie vervolgens zelf onderuit. Slavenhandel stond niet op zichzelf. Handel op Afrika zat eraan vast.

Plantageproducten
Veel reders van slavenschepen hadden ook aandelen in plantages in Zuid-Amerika waar slaven werkten. Het meeste geld werd echter verdiend met het vervoer van plantageproducten als suiker, koffie en cacao naar Nederland én de verwerking van die spullen.
Al speelde de slavenhandel zich op grote afstand af, Zeeland kreeg er ook in eigen huis mee te maken. ,,Zeeland was zwarter dan vaak verondersteld’’, betoogde Ivo van Loo, historicus en werkzaam bij het Zeeuws Archief.
,,In de tijd van de kaapvaart, in de zeventiende eeuw, zijn enkele tientallen slavenschepen opgebracht en de elite had zwarte bedienden.’’
Hij noemde als voorbeeld de Zeeuwse vice-admiraal Joos van Trappen. Van hem is uit 1640 een schilderij bekend met een ‘Moor’.
Een blijvende indruk heeft de vroege aanwezigheid van zwarten in Zeeland, in Nederland, niet achtergelaten. Het Nederlandse slavernijverleden bestond lange tijd niet, stelde de Amsterdamse historica Dienke Hondius. Zij herinnerde zich uit haar schooltijd in Oost-Souburg en Middelburg dat er over slaven in Amerika werd gesproken, over apartheid in Zuid-Afrika en over de Amerikaanse zwarte burgerrechtenactivist Martin Luther King, maar slavenhandel door Zeeuwen bleef buiten beeld. Een verdienste van het bijna afgesloten Jaar van het Zeeuwse Slavernijverleden is volgens haar dat dit verleden tijd is.

Vandaag en morgen is in Middelburg een Engelstalige conferentie over slavenhandel. De onthulling van het Zeeuwse slavernijmonument is zaterdagmiddag 2 juli om half vier.
Copyright Provinciale Zeeuwse Courant

Uit Metro van 19 mei 2005:

Stukje ui de Metro

 

Cynthia McLeod verzorgt lezing in Middelburg
PZC, 17.5.2005

MIDDELBURG - In het kader van het Jaar van het Zeeuwse Slavernijverleden geeft de Surinaamse schrijfster Cynthia McLeod woensdag 18 mei een lezing in de Zeeuwse Bibliotheek in Middelburg.

McLeod woont afwisselend in Brussel en Suriname. In 1987 verscheen haar historische roman Hoe duur was de suiker? over een joodse familie in het achttiende-eeuwse Suriname. Sindsdien heeft zij verschillende historische romans en studies gepubliceerd. In 2002 kwam Slavernij en de memorie uit, over het Nederlandse aandeel in de slavenhandel. Dit jaar verschijnt van haar een roman naar aanleiding van de decembermoorden in Suriname.
De lezing in de aula van de Zeeuwse Bibliotheek begint om 20.00 uur.
Copyright Provinciale Zeeuwse Courant

Film slavenlegendes en concert sluiten vrijheidsmaand af
PZC, 13.5.2005 [door Rolf Bosboom]

GOES - De zesde Maand van de Vrijheid wordt vanavond afgesloten in podium ’t Beest in Goes, de plaats waar de evenementenreeks medio april ook werd ingeluid. De slotactiviteit bestaat uit de vertoning van een videofilm van Patricia Kaersenhout, gevolgd door een optreden van de groep Black Tulip.

Kaersenhout is kunstenares en documentairemaakster te Amsterdam. Ter gelegenheid van het feit dat het 140 jaar geleden was dat de slavernij in de Nederlandse koloniën werd afgeschaft, kreeg zij in 2003 de opdracht een kunstwerk en een ’audiovisuele installatie’ te maken. Als kunstwerk plaatste zij toen acht banieren met afbeeldingen van zwarte en witte mannen op het Bijlmerplein in Amsterdam.
Het tweede deel van de opdracht leverde een videofilm op waarin Kaersenhout oudere Surinaamse en Antilliaanse vrouwen slavenlegendes laat vertellen, zoals het verhaal over de wrede plantagehoudster Susanna du Plessis, die vele slaven gruwelijk zou hebben mishandeld en vermoord. „Ik heb lang nagedacht over welke vorm ik zou gebruiken en welke meerwaarde ik eraan wilde geven, want ik vond het niet zo interessant om de vrouwen alleen maar verhalen te laten vertellen“, zegt Kaersenhout. „Uiteindelijk besefte ik dat je door de mondelinge overdracht van verhalen steeds weer betekenisverschillen krijgt. De grote lijn blijft hetzelfde, maar de verschuivingen zitten in de details. Dat is niet erg, op die manier wordt de geschiedenis levend gehouden.“
De cineaste heeft ervoor gekozen het beeld in drieën te delen, waarbij twee gezichten tegelijk te zien zijn. De legendes worden door meerdere vrouwen verteld, waarbij in de overgangen steeds een kleine overlap in het verhaal zit. Op die manier merkt de kijker de onderlinge verschillen. „Daarmee wordt duidelijk dat iedereen verhalen op zijn eigen manier onthoudt.“

Reacties
De film, die op de slavernijtentoonstelling in het Wereldmuseum in Rotterdam te zien was en komende zomer ook in Suriname wordt gedraaid, ontlokt uitgesproken reacties, heeft Kaersenhout gemerkt. „Bij de eerste vertoningen werd er gelachen én gehuild. Dat was echt overweldigend. Veel Nederlanders waren ook boos, verontwaardigd, en zeiden: waarom ken ik deze verhalen niet? Dat is wel goed, want je hoopt dat je met zo’n film iets losmaakt.“
Op de bijeenkomst in Goes wordt ook informatie gegeven over het slavernijmonument dat in juli in Middelburg wordt onthuld.

Concert
Verder is er een concert van Black Tulip, een groep die bestaat uit Marokkaanse, Curaçaose en Cubaanse musici onder aanvoering van Alberto ’Molote’ Muñoz, de trombonist uit de stal van de Buena Vista Social Club. Black Tulip combineert Cubaanse en Marokkaanse trance-muziek met modernere elementen uit de jazz en hiphop. Uitgangspunt zijn de ritmes van de gnaoua-muziek die via West-Afrikaanse slaven in Marokko terecht is gekomen. De groep bestaat, behalve uit Molote, uit Mikel Foendoe (toetsen), Elena Fernandez (zang), Aldulfetah Dikri (zang, qraqa’s), Karim Echaïbi (sentir, ud, koorzang), Wigbert Martina (conga, drums), Leslie Lopez (basgitaar) en Midu Akhrif (percussie). De groep maakt de komende maanden een kleine tournee in het land. De première is voor Goes.
’t Beest is vanavond om 17.30 uur open. Eerst is er een Surinaamse maaltijd. De film (20 minuten) wordt om 20.00 uur vertoond. Patricia Kaersenhout geeft een inleiding en ook twee of drie vrouwen uit de film zijn aanwezig. Black Tulip speelt vanaf 21.30 uur.
Copyright Provinciale Zeeuwse Courant

Hoe de vrijheid werd geketend
BN/De Stem, 10.5.2005 [door Rolf Bosboom]

VLISSINGEN – Het wordt een bijzondere voorstelling op een bijzondere plek.

Tot eind deze maand wordt vrijwel dagelijks in de voormalige timmerfabriek op het Scheldeterrein in Vlissingen de voorstelling Zeeuws Slavernij Moment opgevoerd, een theaterproductie die de bezoeker op indringende wijze confronteert met een te vaak verloochend hoofdstuk in de geschiedenis.

Het beeld is intrigerend. Vijf Senegalese dansers in kleurrijke kledij vormen een levend sculptuur. Ze gaan uiteen en dansen hun passen, machtig en krachtig. De sierlijke bewegingen worden echter ineens ingetoomd door de boeien die denkbeeldig om hun handen worden geslagen. Langzaam maar zeker dooft de geestdrift. De vrijheid is geketend.
De hoogaars die in de timmerfabriek wordt gerestaureerd, vormt het ongeregisseerde maar toch volmaakte decor van deze openingsscène van Zeeuws Slavernij Moment. Het varend verleden wordt opnieuw vormgegeven, zoals op het podium een wrang maar onvervreemdbaar deel van de historie artistiek gestalte krijgt, in een gebouw dat verval ademt, ruikt naar andere tijden en industrieel erfgoed is geworden.

Gedropt
Aan een takel hangt Anansi (Sergio IJssel), ‘uw gids’. Hij neemt de bezoekers mee naar november 1596, als een schip dat op de Portugezen is buitgemaakt de haven van Middelburg in vaart. Aan boord zijn ongeveer honderd gevangen genomen Afrikaanse mannen, vrouwen en kinderen. De slavernij bestaat formeel nog niet en dus mogen ze niet worden verkocht. Wel komt er een ‘kijkdag’.
„Je bent een neger aan het eind van de Middeleeuwen en je wordt gedropt in Middelburg, wat zou er dan gebeuren?“, vraagt Anansi, die bungelt boven een wereldkaart van de slavernij, waarop begrippen zoals tolerantie, slavernij, armoede en rijkdom de windrichtingen bepalen. „Je wordt tentoongesteld, mishandeld, verkracht. Je bent nog minder dan een dier. Vermenging mocht niet plaatsvinden. Heeft het Zeeuws Meisje soms een kroeskop?“
Zeeuws Slavernij Moment is vooral theater om te ondergaan, te beleven en te ontdekken. Als vooraf te veel wordt verklapt over de inhoud en vormgeving, gaat onvermijdelijk een deel van het effect verloren. Het is geen traditionele voorstelling maar een ‘theatertentoonstelling’, waarbij muziek, dans, acteren, vertelkunst, nieuwe media, poppenspel en beeldende kunst in elkaar grijpen, evenals heden en verleden. Theatre Embassy, de initiatiefnemer van de productie, spreekt zelf van een ‘theatrale bazaar’ en een ‘hedendaags exposé’ over het slavernijverleden. Theatre Embassy is niet zozeer een theatergroep maar in de eerste plaats een stichting die theater en ontwikkelingssamenwerking met elkaar verbindt. Zij zet projecten op waarin theatermakers uit Azië, Afrika en Latijns-Amerika samenwerken, zodat ontmoetingen ontstaan tussen kunstenaars met uiteenlopende achtergronden. De producties die eruit voortkomen gaan over wezenlijke sociale kwesties.
De opvoeringen op de Vlissingse scheepswerf komen voort uit de voorstelling SlavernijMomentNu, die Theatre Embassy in 2003 op de verlaten NDSM-werf in Amsterdam-Noord maakte. Toch is het zeker geen herhalingsoefening. „Het is een verdieping van de vorige voorstelling“, zegt theatermaker Berith Danse, beide keren verantwoordelijk voor de regie. „We hebben er veel meer uitgehaald.“
De omstandigheden zijn ook totaal anders. „In Amsterdam moesten we een locatie bouwen. Hier stond al de oude timmerfabriek. Die maakt de situatie heel bijzonder en zorgt ervoor dat de atmosfeer van de voorstelling veel diverser is.“

Zeeland
Op een aantal onderdelen is de productie ook specifiek toegesneden op Zeeland, door bijvoorbeeld te verwijzen naar de eerste aankomst van Afrikanen in de provincie en door vooral de geschiedenis van de Middelburgsche Commercie Compagnie aan te halen. In het informatieboekje dat bezoekers ontvangen, samengesteld door Dienke Hondius, worden meer Zeeuwse historische achtergronden van de slavernij belicht. Ook voor de bezetting van de voorstelling is voor een deel gezocht naar een regionale invulling. Vrijwilligers - waar nog een groot tekort aan is - leveren in en rondom de voorstelling een bijdrage.
Een opvallende rol is weggelegd voor de Surinaamse toneelvereniging Amazone uit Vlissingen. „We zijn gevraagd door Theatre Embassy“, zegt Herbert Veira. De groep heeft een belangrijk aandeel in een ontroerende scène, geschreven en geregisseerd door de bekende Surinaamse auteur Thea Doelwijt. Daarin gaat een meisje, opgegroeid in Nederland, op zoek naar haar diepgelegen Surinaamse wortels en belandt bij de vrouwen uit een ver verleden met wie zij zich toch nauw verbonden weet, in het bijzonder Misi Bethania. Er worden prachtige oude slavenliederen gezongen, maar ook nieuwe liederen van Doelwijt over de herwonnen vrijheid „Voor mij is het niet vreemd om met zo’n productie mee te doen, aangezien ik al sinds mijn veertiende met theater bezig ben“, zegt Veira (45). „Voor de jongere mensen in de groep is dit wel een hele ervaring. Het wordt een bijzondere, indrukwekkende voorstelling, waar heel veel in zit. Het stuk gaat over samenleven en daarmee niet alleen over het verleden, maar ook over het heden en de toekomst.“
Copyright BN/De Stem

Inleven in de pijn van de ander
PZC, 19.4.2005 [door Rolf Bosboom]

MIDDELBURG - Wie het verleden kent, is alerter, zegt schrijver Frank Martinus Arion. Daarbij doelt hij vooral op de keerzijde van de koloniale geschiedenis: de slavenhandel. „Als je iets verkeerds hebt gedaan, moet je dat ook onder ogen zien en niet zeggen: we vergeten het maar.“

De auteur maakt deze week, op uitnodiging van het centrum voor internationale samenwerking COS Zeeland, een literaire tournee door de provincie. Daarbij bezoekt hij scholen en verzorgt hij enkele lezingen. De rondgang vindt plaats in het kader van de Maand van de Vrijheid en het Jaar van het Zeeuwse Slavernijverleden.

Arion (1936) is geboren op Curaçao, maar woonde van medio jaren vijftig tot begin jaren tachtig in Nederland. Hij keerde terug naar Curaçao, waar hij zich sindsdien vooral inzet voor de erkenning en bevordering van het Papiaments. Hij stichtte onder meer een school, waar niet het Nederlands maar het Papiaments de voertaal is, waardoor kinderen sneller leren lezen. De aanpak krijgt sinds kort breed navolging.
Zijn oeuvre als schrijver is bescheiden. Zijn debuutroman Dubbelspel (1973) is uitgegroeid tot een klassieker. Nadien schreef hij de romans Afscheid van de koningin (1975), Nobele wilden (1979) en De laatste vrijheid (1995). In 2001 verscheen de verhalenbundel De eeuwige hond.
Arion heeft echter goed nieuws. „Vorige week heb ik een nieuwe roman ingeleverd bij de uitgever. De titel luidt voorlopig Om een beetje thee uit China en het gaat over de Amerikaanse vrijheidsoorlog. Het verschijnt hopelijk in het najaar.“
„Toen ik in Leiden literatuur studeerde, heb ik het wel afgeleerd om veel te schrijven. Sommige auteurs hebben heel veel geschreven, maar lang niet altijd op één hoog niveau. Albert Helman bijvoorbeeld, van wie ik alles heb gelezen, heeft ontzettend mooie boeken geschreven, maar die zijn bedolven onder wat niet is gelukt. Het is ook heel moeilijk om een goede roman te schrijven, een boek dat mensen echt treft.“
„De tussenpozen tussen mijn boeken zijn ook groot doordat ik me naast het schrijven altijd met andere dingen heb beziggehouden, zoals onderwijs. Bovendien hou ik ervan te experimenteren in de literatuur. Dat vergt veel research. De eerste plannen voor het boek dat nu af is, dateren al van 1996. In 1998 ben ik met research begonnen. Het schrijven zelf heeft maar een jaar geduurd.“

Arion heeft zich altijd ingezet om het bewustzijn van het vaak verdoezelde slavernijverleden te vergroten. Hij was een van de initiatiefnemers van het landelijke slavernijmonument, dat in 2002 in het Amsterdamse Oosterpark werd onthuld. In juli komt er ook een monument in Middelburg. Het zijn mijlpalen, vindt hij. „Sorry kunnen zeggen, een gebaar maken - daar gaat het om. Dan kun je verder, de geschiedenisboeken opnieuw inrichten, je onwetendheden op een eigen manier onderzoeken.“

Hij memoreert de vermaarde geschiedenis van burgemeester Ten Haeff.
In 1596 arriveerde een schip dat op de Portugezen was buitgemaakt in Middelburg, met aan boord een honderdtal Afrikaanse slaven.
De burgemeester stond echter niet toe dat die werden verkocht. „Dat vind ik een ontzettend moedige beslissing“, zegt Arion.
Het verhaal bewijst, zegt hij, dat het mogelijk is tegen de heersende opvattingen in te gaan. „Het is niet waar dat men altijd handelt in de geest van de tijd.“ Dat vraagt echter wel het vermogen zich in anderen in te leven en ’de pijn van de ander’ te kennen. „Het is frappant hoe beperkt het voorstellingsvermogen van de mens vaak is.“

Nederland speelde een aanzienlijke rol in de slavenhandel, maar dat voltrok zich vaak op grote afstand. „Hier werden ze nauwelijks toegelaten. Als slaven in Nederland kwamen, waren ze vrij. Het gevolg is wel dat we hier veel harder moeten vechten voor een multiculturele samenleving. In het Caribisch gebied is men al lange tijd gewend aan verschillende soorten mensen.“

Begrip voor andere culturen kan alleen maar groeien als er inzicht is in de achtergronden, is Arions overtuiging. „Als je een soepele houding wilt bereiken, moet je terug in de geschiedenis. Als je geen onderzoek doet naar de achtergronden, ben je morgen in staat mee te hakken. Er moet daarom een omzetting van de geschiedenis komen.“

Frank Martinus Arion geeft deze week twee openbare lezingen: morgenavond om 20.00 uur in de Zeeuwse Bibliotheek in Middelburg en vrijdag om 19.30 uur in boekhandel De Koperen Tuin in Goes.
COS Zeeland heeft ter gelegenheid van zijn bezoek ’Eén ding is droevig’ uitgegeven, met drie verhalen uit ’De eeuwige hond’.
Copyright Provinciale Zeeuwse Courant

Sloop van fontein op Balans kan beginnen
PZC, 15.3.2005 [door Nadia Berkelder]

MIDDELBURG - De fontein op de Balans in Middelburg kan worden afgebroken.

De politieke partijen in de gemeenteraad lijken geen bezwaar te hebben

tegen de bouw van een nieuwe.

Alleen de ChristenUnie en de SP willen dat alles op alles wordt gezet om

de oude fontein te bewaren.

Wethouder H. Kool-Blokland (CDA) legde de commissie ruimte gisteren nog maar eens uit dat de fontein niet gerestaureerd kan worden. Daarvoor is hij te veel beschadigd. Ook verplaatsen van de fontein en hem ergens anders opslaan, is geen optie, zei ze. ,,Volgens mij zakt hij vanzelf in elkaar als we het proberen te verplaatsen.“
A. Rots (ChristenUnie) twijfelde daaraan. ,,Volgens mij is alles te restaureren, en zeker te conserveren. Is er niet meer mogelijk dan op het eerste gezicht lijkt?“ ,,Ik denk dat het een stukje onwil is“, bromde W. Steketee (SP).
Vorige week bleek dat de kunstenares die ook het slavernijmonument op de Balans maakt, de opdracht heeft gekregen om de nieuwe fontein te ontwerpen. ,,Een vreemde volgorde“, vond A. Damman (Lijst Damman). De gemeenteraad had het college 50.000 euro gegeven om de fontein te restaureren. Nu wordt dat geld, zonder de raad in te lichten of om toestemming te vragen, gebruikt voor de bouw van een nieuwe fontein. Volgens Kool kon het niet anders. Als het geld niet wordt besteed, moet het worden terugbetaald aan het Rijk.
De nieuwe fontein wordt ’een waterelement dat ook spuit’, aldus Kool, die daarmee verwees naar de kritiek op de fontein op de Markt. Voor omwonenden van de Balans is vorige week een informatieavond gehouden. Aan het einde van de avond zou de meerderheid van de omwonenden met het plan hebben ingestemd, aldus Kool. De nieuwe fontein komt op de kop van de Balans, tegenover de Sint Jorisdoelen. Het slavernijmonument neemt de plaats in van de oude fontein.
De ChristenUnie zei niet tevreden te zijn met de uitleg van de wethouder. De partij overweegt een initiatiefvoorstel in te dienen om de fontein te behouden. ,,Ik begrijp dat de heer Rots gehecht is aan het enige stukje rots dat we in Middelburg hebben“, grapte Kool.
Het slavernij monument moet op 2 juli worden onthuld, ter afsluiting van het jaar van het Zeeuws slavernijverleden.
Copyright Provinciale Zeeuwse Courant

Middelburgs slavernijmonument op Balans wordt plek voor troost en bezinning
Omwonenden willen fontein niet kwijt
PZC, 10.3.05 [door Selma Osman]

MIDDELBURG - In Middelburg is gisteravond het ontwerp voor het slavernijmonument op de Balans gepresenteerd aan de omwonenden. De gemeente wil het monument met een nieuwe fontein combineren, nu is gebleken dat de oude niet meer te herstellen is. Buurtbewoners bleken gisteren verdeeld over dit idee. Een aantal van hen hecht aan ‘de hoop stenen’ die er al sinds 1894 ligt.

Het ontwerp voor het slavernijmonument staat niet meer ter discussie. Dat het op de Balans moet komen staat ook vast, alleen de exacte plek nog niet. Initiatiefnemer, de Stichting Monument Middelburg is tevreden met het idee van kunstenares H. Bogaers. Zij heeft een beeld ontworpen dat ruimte biedt voor troost en bezinning. Temidden van een cirkel komen vier zuilen van wit en zwart graniet met daartussen een rode ader. De zuilen symboliseren de twee groepen waar het in de geschiedenis van de slavernij om draait, blanke en zwarte mannen en vrouwen. De rode lijn staat voor een warm hart.
Het beeld wordt gemaakt naar menselijke maat, aldus Bogaers. Dat betekent dat de zuilen 2.20 meter hoog zullen worden. Rondom de zuilen liggen twee opengebroken en naar buiten gerichte cirkels. Die duiden op de toekomst, een open einde. In de bestrating worden noord-zuid en oost-west assen zichtbaar gemaakt, de richtingen van waaruit de slaven van de ene zijde naar de andere zijde van de wereldbol zijn verscheept. Bogaers vindt het heel belangrijk om in haar werk een link te leggen met de plek waar het komt te staan. ,,Het gaat om evenwicht (balans) en gelijkheid“, licht zij toe. Verder wil de kunstenares niets over haar ontwerp kwijt. Dat doet zij liever als het op 2 juli onthuld wordt.
Aanvankelijk was het de bedoeling het monument op de kop van de Balans te plaatsen, tegenover de Sint Jorisdoelen. Toen onlangs bleek dat de oude fontein niet meer te herstellen is, kreeg Bogaers van de gemeente de opdracht een nieuwe fontein te ontwerpen in samenhang met haar kunstwerk. De kunstenares liet gisteren acht varianten zien, van klaterende twee meter hoge stralen tot wat luchtbellen en rimpelingen in het water. De fontein zelf wordt rond, net als het monument dat ook een cirkelvorm krijgt. Omdat een fontein niet te dicht bij bomen moet staan, is het idee geboren om de plaatsen van kunstwerk en fontein om te draaien: de nieuwe fontein op de kop van de Balans en het kunstwerk beschut tussen de drie monumentale bomen. Ze worden met elkaar verbonden door een elipsvormige strook gras. Dit hele idee ging een aantal omwonenden te ver. Zij voelen zich voor het blok gezet en willen eerst een duidelijk antwoord op de vraag of de oude fontein echt niet te herstellen of te verplaatsen is, zoals de gemeente beweert. ,,Tegenwoordig kun je complete huizen optillen, waarom dan niet een fontein?“, vroeg iemand aan wethouder A. van ’t Westeinde. Hij voerde een moeizame discussie met omwonenden van wie de neuzen niet allemaal dezelfde kant op stonden. Er was ook een groep die liever een nieuwe werkende fontein zag dan ‘de klomp stenen’ die er nu ligt. ,,Het monument komt er toch. Er is nu de kans om harmonie tussen monument en fontein te brengen“, legde Van ’t Westeinde uit. Kunstenares Bogaers vond dat de omwonenden die dwarsliggen een kans om van de Balans een mooi plein te maken, laten liggen.

Second opinion
De wethouder zegde toe dat er wat hem betreft een second opinion mag worden gevraagd over de vraag of de huidige fontein te repareren of te restaureren is. Als blijkt dat dit het geval is en de omwonenden per se de fontein onder de bomen willen houden, komt het monument volgens hem op de kop van de Balans. ,,Maar de kans bestaat dat we over tien, twintig, dertig jaar dan weer zitten met een niet werkende fontein“, waarschuwde Van ’t Westeinde. Een bewoner van de Balans was niet onder de indruk van zijn dreigement. ,,Die fontein heeft meer dan 100 jaar wél gespoten.“
Copyright Provinciale Zeeuwse Courant

Middelburgs parkje wordt opnieuw ingericht
Oude fontein op Balans gaat weg
PZC, 4.3.2005 [door Nadia Berkelder]

MIDDELBURG - De fontein op de Balans verdwijnt. Het hoopje steen werkt al jaren niet meer. Op de plaats van de fontein komt iets nieuws, iets wat samengaat met het nieuwe monument om de slavernij te herdenken.

De fontein is onherstelbaar beschadigd, zegt W. Caljouw van de gemeente. „Maar we willen op die plek iets terug doen met water.“ Er is voor gekozen H. Bogaers, de kunstenares die ook het slavernijmonument maakt, de opdracht te geven het hele parkje op de Balans opnieuw in te richten.

Over het object dat de fontein moet vervangen, wordt geheimzinnig gedaan. Volgende week is er een bijeenkomst waar de omwonenden worden geïnformeerd. Kunstenares H. Bogaers wil haar werk pas tijdens de onthulling op 2 juli laten zien. Volgens Caljouw is het onvermijdelijk de buurt toch in te lichten, omdat het plan meer omvat dan het monument alleen. Het ontwerp voor het monument staat niet meer ter discussie.

F. Ralf van de Stichting monument Middelburg zegt tevreden te zijn met het ontwerp. Ook hij wil nog geen mededelingen doen over het uiterlijk van het monument. Vorig jaar ontstond commotie over een eerder ontwerp. De stichting kon zich niet vinden in een ontwerp dat door de Stichting Beeldende Kunst Middelburg (SBKM) was geselecteerd, een platgeslagen pad op een sokkel. Besloten werd een nieuw ontwerp te laten maken, zonder inmenging van de SBKM.

De onthulling van het slavernijmonument is het slotstuk van het Jaar van het Zeeuws slavernijverleden. Zeeland speelde een belangrijke rol in de slavenhandel. De Middelburgsche Commercie Compagnie (MCC) hield zich na 1730 vooral bezig met de handel in mensen. De MCC bracht in zestig jaar tijd 27.000 Afrikanen naar Amerika. De slavernij werd in 1863 afgeschaft. Drie jaar geleden besloot de gemeente 50.000 euro uit te trekken voor een eigen monument, naast het landelijke monument dat in Amsterdam staat. De fontein op de Balans staat al twee jaar droog omdat hij lekt. De betonnen bak is gescheurd, de bakstenen zijn verpulverd. De fontein is meer dan honderd jaar oud, hij werd in 1894 in gebruik genomen voor een bezoek van koningin-regentes Emma en prinses Wilhelmina aan Middelburg. Het was de bedoeling dat de fontein er maar een paar weken zou staan. Toen het koninklijk bezoek na vijf dagen was vertrokken, drong de VVV er op aan het bouwwerk te laten staan.
Copyright Provinciale Zeeuwse Courant

Een belastend verleden?

PZC, 15.1.2005 [column door Arnold van Niekerk]

Helemaal eens met het recente advies van de Raad van Cultuur om ook de zwarte bladzijden uit ons koloniale verleden wat beter te belichten. Maar helaas, in het voorbije jaar hebt u dat in het Zeeuws Archief misschien gemist: de expositie Geboeid door het Slavernijverleden die - juist omdat ze zo bescheiden was - beslist een bezoek verdiende.

Je zeilde er als het ware mee met de 39 zeelieden en de 393 slaven van Het Vergenoegen, lezend in het chirugijnsjournaal en in de archieven van de Middelburgse Commercie Compagnie die ongeveer 20 procent van het Nederlandse slavenvervoer tussen West-Afrika en Zuid-Amerika op haar conto heeft: 180.000 op een totaal van 550.000. Andere bronnen schatten dat aandeel in de 17e en 18e eeuw veel hoger, misschien wel driekwart van de Nederlandse schepen die uit Middelburg en Vlissingen vertrokken. Moeten de Zeeuwen zich daarvoor alsnog gaan schamen?

Je kunt dat schuldgevoel natuurlijk wegpraten met cijfers: op de 21 miljoen die tussen 1700 en 1850 door Europese handelaren werden verscheept, is dat halve miljoen slaven toch eigenlijk te verwaarlozen? Dat is een wat simpele vorm van relativering, waarin je ook te ver kunt gaan. Zo stelt de Leidse hoogleraar Piet Emmer in zijn standaardwerk De Nederlandse slavenhandel 1500-1850: 'Een op de tien slaven overleefde de reis niet, maar ook Europese zeevarenden moesten vaak het loodje leggen. Een mensenleven telde toen nou eenmaal minder dan nu en de Afrikaanse bevolkingsopbouw is door dat verlies niet ernstig geschaad'. En: 'Een slaaf had ongeveer evenveel ruimte als een economy-passagier in een Boeing 747'.

Kijk, zo'n vergelijking tussen een varende gevangenis uit de 16e eeuw en een hedendaags vliegtuig vind ik nou onsmakelijk en een historicus onwaardig. Maar men kan ook te weinig relativeren door - zoals archief-directeur Koops - de expositie aan te prijzen met de woorden: 'De Europese slavenhandel mag dan voorbij zijn, uitbuiting van mensen is van alle tijden, ook in deze tijd van kinderarbeid en gedwongen prostitutie'. Daar had hij dan nog andere collectieve wandaden aan kunnen toevoegen, zoals Ruanda, Soedan, Srebrenica en de holocaust. Maar door die allemaal - zonder een onderscheidend historisch perspectief - op een grote hoop te gooien, doe je de geschiedenis al evenzeer onrecht.

Zo'n belast verleden verdient een koele beschouwing 'sine ira et studio'. Kort samengevat: het is natuurlijk niet zo dat de eerste Europeanen een idyllische en onbedorven samenleving - die van de 'bon sauvage' - binnentrokken; Verre van dat: vele Afrikaanse heersers en hun stammen waren daar al van oudsher met elkaar in oorlog, waarbij hun slaven een deel van de krijgsbuit vormden. Die buit werd vervolgens weer verhandeld met Arabische kooplui die al sinds de vroege Middeleeuwen in karavanen met zout, wapens en Stoffen van noord naar zuid door de oostelijke Sahara trokken. Pas in de 16e eeuw kwamen die in contact met de Europeanen - aanvankelijk vooral Portugezen - die hun eerste factorijen vooral aan de Westkust hadden. De handel in slaven was in Afrika toen al een gegeven.

Het zijn de 'driehoeksreizen' via Afrika naar de plantages in Noord- en Zuid-Amerika die aan dat gegeven een kwantitatieve dimensie geven die we nu dramatisch noemen. Het duurt ook ruim drie eeuwen voordat het Congres van Wenen in 1815 aan die handel officieel een einde maakt. Niet overigens aan de slavernij als zodanig, die in wat toen West-Indië heette, pas in 1863 wordt afgeschaft. Iets wat drie eeuwen blijft bestaan kan in de openbare mening van die tijd eigenlijk niet als mensonwaardig zijn beschouwd. Dat zou onze voorouders tot regelrechte barbaren degraderen. En, anders dan wij graag denken, is het ook niet zo dat morele of ethische bezwaren het einde ervan bewerkstelligd hebben. Zeker, humanisme, verlichting en Christendom hebben de tijdgeest doen kantelen ten gunste van de 'abolitionisten'. Met alle respect, maar hun pleidooi voor de verbroedering tussen blank en zwart lag toch ingebed in een vorm van paternalisme die wel 'charitatief racisme' is genoemd. De abolitionisten recruteerden hun aanhangers - vooral vrouwen - uit de commerciële en industriële bovenlaag van de maatschappij. Want daar -in Engeland - lag de sleutel: de grondleggers van het moderne kapitalisme - dat immers vrijheid van arbeid nodig heeft - ervoeren aan den lijve dat de goedkope productiefactor van de slavernij hen tegenover hun mercantilistische Europese rivalen benadeelde. Niet het hart, maar koel verstand en economisch belang hielpen de slavernij uit de wereld.

Aldus mijn wroeging sussend, verliet ik het Zeeuws Archief: de geschiedenis kent geen moraal en heeft geen plaats voor goed en kwaad. Maar de holocaust dan? Juist! Dat was - onverenigbaar met de tijdgeest van het interbellum pas echt een barbaarse misdaad tegen het historisch perspectief! Het is waar dat de Zeeuwen in de slavenhandel een aandeel hebben gehad dat ook elders in Nederland lang is onderschat. Maar ook die onderschatting kan worden verklaard: de schepen vertrokken hier met koopwaar en kwamen met andere koopwaar weer terug. Het tussentijdse retourtje tussen Afrika en Amerika onttrok zich aan het oog van de burgerij, vooral ook omdat het gewone 'snauwschepen' waren die pas voor de Afrikaanse kust voor het vervoer van slaven werden ingericht.

Aan de Afrikaanse westkust staan de getuigenissen van dit drama in steen gebeiteld, zoals in het Fort Elmina in Ghana of op een eiland vlak voor de kust van Senegal. Alleen al de naam van dat eiland moet de Hollanders aan hun vergeten verleden herinneren, want tot op de dag van vandaag heet dat eiland Goree. Maar toch, men hoede zich voor sentimenten en gewetenswroeging. Wie daardoor geroerd wil worden, leze liever dat prachtige boek van Arthur Japin: De zwarte met het witte hart.
Copyright Provinciale Zeeuwse Courant

terug naar boven